Ballkani ne dioprine e Andrew Hammond

Andrew Hammond është një studiues britanik, i cili ka shkruar disa libra të rëndësishëm për Ballkanin, duke u fokusuar kryesisht në mënyrën se si Perëndimi (veçanërisht Britania) e ka parë dhe përshkruar këtë rajon përgjatë shekujve.
Libri i tij më i njohur që lidhet me këtë temë titullohet:
“The Balkans and the West: Constructing the European Other, 1945–2003” (Ballkani dhe Perëndimi: Ndërtimi i ‘Tjetrit’ Evropian)
Hammond analizon se si shkrimtarët, diplomatët dhe gazetarët perëndimorë e kanë portretizuar Ballkanin si një vend të “egër”, “të prapambetur” dhe “plot urrejtje të lashta”.
Libri përfshin ese dhe analiza mbi Shqipërinë, duke ekzaminuar si ndryshoi imazhi i vendit pas izolimit të gjatë komunist dhe se si perceptohet identiteti shqiptar në raport me “Evropën e civilizuar”.
Ai tregon se gjatë Luftës së Ftohtë, Ballkani shihej me një lloj “simpatie” apo humori, por pas vitit 1989 (dhe luftërave në Jugosllavi), imazhet negative dhe paragjykimet u rikthyen fuqishëm në mediat perëndimore.
Hammond argumenton se këto përshkrime nuk janë thjesht letërsi, por kanë shërbyer për të justifikuar ndërhyrjet politike dhe ekonomike të fuqive të mëdha në rajon.
Librat e tjerë të tij të rëndësishëm përfshijnë “The Debated Lands” (Tokat e Debatuara) dhe “British Literature and the Balkans”, të cilët ndjekin të njëjtën linjë studimi mbi imazhin e rajonit tonë në sytë e botës.
Vepra e Andrew Hammond, “The Balkans and the West: Constructing the European Other, 1945–2003”, konsiderohet “liber i shkelqyeshem” sepse ajo nuk merret thjesht me historinë e Ballkanit, por me mënyrën se si mendja e Perëndimit e ka “shpikur” Ballkanin për interesat e veta. Ky libër është një koleksion esesh që sfidon paragjykimet e thella evropiane përmes disa pikëpamjeve kyçe:
Hammond argumenton se Evropa Perëndimore e ka përdorur gjithmonë Ballkanin si një pasqyre negative. Për t’u ndjerë e qytetëruar, racionale dhe paqësore, Evropës i duhej një rajon brenda kontinenti që të ishte “i egër”, “iracional” dhe “barbar”. Kështu, Ballkani u bë “Ghetto-ja” e Evropës, një vend që është gjeografikisht evropian, por kulturalisht “i huaj
Libri i kushton një vëmendje të veçantë Shqipërisë, duke përfshirë studime nga autorë si Fatos Lubonja dhe Stephanie Schwandner-Sievers:

Eksplorohet se si perceptimi publik shqiptar për Perëndimin ndryshoi rrënjësisht pas rënies së komunizmit, nga një “parajsë e ndaluar” në një realitet kompleks.Shqyrtohet se si shqiptarët janë përpjekur të luftojnë ose të përshtaten me stereotipet perëndimore për “shqiptarin e rrezikshëm” apo “të prapambetur”Timothy Less analizon se si regjimi i Hoxhës e shihte Amerikën dhe aleatët e saj, duke krijuar një imazh të anasjelltë të “armikut”.
Në librin e Andrew Hammond, kontributi i Fatos Lubonjës titullohet “Shqipëria pas izolimit: Transformimi i perceptimeve publike për Perëndimin” (Albania after isolation: the transformation of public perceptions of the West).
Lubonja analizon me hollësi rrugëtimin psikologjik dhe social të shqiptarëve në raport me imazhin e botës së jashtme, duke u fokusuar në këto pika:
Miti i Perëndimit si “Parajsë”: Gjatë izolimit të egër komunist, për shkak të mungesës së informacionit dhe shtypjes, shqiptarët krijuan një imazh idealist dhe pothuajse fetar për Perëndimin. Perëndimi nuk shihej si një vend real me probleme, por si një “tokë e premtuar” ku liria dhe mirëqenia ishin absolute.
Tronditja pas vitit 1991: Lubonja përshkruan se si rënia e regjimit solli një përplasje të dhunshme mes këtij imagjinari dhe realitetit. Shqiptarët u përballën me anën tjetër të kapitalizmit dhe me faktin se Perëndimi kishte interesat e veta gjeopolitike, të cilat jo gjithmonë përputheshin me ëndrrat e tyre.
Kriza e Identitetit: Ai argumenton se pas vitit 1991, shqiptarët kaluan nga një izolim fizik në një lloj “izolimi kulturor” brenda Evropës, ku u ndjenë të refuzuar ose të paragjykuar.
Përdorimi i Perëndimit nga Elitat: Lubonja kritikon mënyrën se si klasa e re politike shqiptare e përdori “ëndrrën evropiane” si një mjet për të mbajtur pushtetin, duke shitur retorikë pro-perëndimore ndërkohë që veprimet e tyre mbeteshin autoritare ose korruptive.
Në thelb, Lubonja thotë se ne kemi kaluar nga një ekstrem (urrejtja zyrtare e regjimit ndaj Perëndimit) në një ekstrem tjetër (adhurimi i verbër), dhe se vetëm përmes një analize kritike mund të ndërtojmë një marrëdhënie të shëndetshme me Evropën
Eseu i Fatos Lubonjës në librin e Andrew Hammond nuk është thjesht një analizë historike, por një autopsi e “shpirtit shqiptar” në përballje me lirinë.
Ja disa detaje më të thella nga argumentet e tij:
Perëndimi si “Zëvendësues i Zotit”
Lubonja argumenton se në një vend ku feja u ndalua me ligj dhe ideologjia komuniste dështoi, shqiptarët e zëvendësuan figurën e “Udhëheqësit” ose të “Zotit” me imazhin e Perëndimit. Ky adhurim nuk bazohej në njohjen e vlerave demokratike, por në një dëshirë të dëshpëruar për të shpëtuar nga varfëria dhe shtypja. Perëndimi u shndërrua në një mit që duhej të zgjidhte çdo problem tonin në mënyrë magjike.
Kalimi nga “Gulagu” në “Anarki”
Ai përshkruan tranzicionin shqiptar si një lëvizje nga një burg i strukturuar (regjimi i Hoxhës) në një kaos total (vitet ’90).
• ** Zhgënjimi**: Kur shqiptarët panë se Perëndimi nuk i hapi dyert menjëherë (vizat, emigracioni i vështirë), ndodhi një thyerje e madhe shpirtërore.
Reaksioni: Ky zhgënjim çoi në humbjen e besimit te shteti, gjë që kulmoi me vitin 1997, të cilin Lubonja e sheh si pasojë të drejtpërdrejtë të kësaj përplasjeje mes mitit dhe realitetit.
Kritikë ndaj “Fasandës Perëndimore”
Një nga pikat më të forta të Lubonjës është kritika ndaj politikanëve shqiptarë që ai i quan “mjeshtër të imitimit”.
• Ata flasin gjuhën e Brukselit dhe Uashingtonit, por veprojnë me metoda autoritare të trashëguara nga e kaluara.
• Sipas tij, kjo krijon një “demokraci fasadë”, ku institucionet duken perëndimore nga jashtë, por janë bosh nga brenda.
Roli i Intelektualit
Lubonja, si një ish-i burgosur politik për 17 vite, paralajmëron se rreziku më i madh për Shqipërinë nuk është më diktatura e hapur, por konformizmi. Ai thotë se shqiptarët kanë kaluar nga frika e diktatorit te frika e humbjes së vendit të punës ose interesave ekonomike, duke mbetur sërish “jo të lirë” në mendimin e tyre.
Ky kapitull në librin e Hammond-it shërben si një thirrje për shqiptarët që të mos e presin shpëtimin nga jashtë, por ta ndërtojnë lirinë përmes një reflektimi të vërtetë mbi veten dhe të kaluarën.